Mihail Kalatozov ve meşhuur ''Leylekler Geçerken''...Çok değil 2000'lerin hemen başı olmalı. Sovyet sinemasına yönelik kafamda tasavvur etmiş 'toplumcu' önkabullerin de etkisinden olsa gerek, ufak ölçekli bir şaşkınlık ve sendeleme geçirmiştim. Zira film alabildiğine 'bireyselin' ve lirizmin engininde kulaç atmaktaydı. (Anna Magnani'yi andıran fiziğiyle esmer güzeli bir hatunun, ateşli bakışlarını hatırlıyorum..İsmini bir türlü çıkartamadım.) Açık konuşmak gerekirse henüz Tarkovsky sinemasına dahi genel amentüleri ile müşerref olmamanın ötesinde, nedense -kablelvuku- Potemkin Zırhlısı demlerine yerleştirmiştim filmi kafamda. Oysa 60'ların başına dek uzanmaktaymış. Edindiğim bilgilere göre Hrusçev dönemi ile başlayan görece bir 'detant' ve revizyonist politikaların etkisinden cesaretle mütevellit çekilmiş olan Leylekler Geçerken, Cannes'de Altın Palmiye'yi bile almıştı.. Sovyet Sinemasıyla olan münasebeti ''Ekim'' (Oktiyabi), ''Grev'' ve ''Ana''lar ila; Einstein, Pudovkin, Vertovlardan müteşekkil olan ben, bu dönemi de inceleme altına almıştım. Yeni bir sinemacılar kuşağı ortaya çıkmıştı: Tarkovsky, Paracanov, ''Askerin Türküsü'' ile Çukray ve serimde yazdığım yönetmen... Bunlar ''döneminin'' genel yerleşkesi ile de orantılı olarak eskinin toplumcu ve didaktik sineması yerine, daha bireyselci, yer yer mistik ve estet yönü ağır basan çalışmalara; bazı bazı da -Ayzenştayn'ın yaptığı üzere- tarihsel fresklere meylediyorlardı. (Hayli tepki de almışlardı bildiğiniz gibi. Tarkovsky'in kimi filmleri, 'Gulag Takımadaları' ve 'İvan Denisoviç'in Bir Günü' adlı romanların akıbetine uğrayacaktı ülkesinde.) Bu, Sovyet gerçekçiliğinin müteveffası mıydı?

Serimi bağlayalım artık..Sanat sanat için midir, sanat toplum için midir? Yüzyıllarca insanları meşgul etmiş kadim bir mesele adeta! Sanat ve sanatçı, 'çağına tanıklık etmek' zorunda mıdır? Ben bu konuda sekter değilim. Kişisel fikrim, sanata gem vurulamayacağı ve sanatçının istediği alanda serbestçe at koşturabileceğidir. Sinemacılar, gerçeği ve toplumsal meseleleri işlerlerken, elbette kendi öznel duyarlılıklarını ve kişisel tarzlarını yansıtacaklardır..Yani sanatta belli kalıplara saplanıp kalmak gibi bir düsturum yok.

Sinema, çağına tanıklık etmeli midir?

Western filmleri, ''Far West''...Uçsuz bucaksız kanyonlarda nal sesleri, kementler..Bu janr (bu arada yazacaklarımın tamamıyla kişisel müşahadelerime dayalı öznel tespitler olduğunu düşeyim de..), New Deal'in hemen öncesi yıllarda yeni yeni kendini bulmaya başlayan ABD toplumunda, adeta bir ''meşruiyet'' sağlama aracıydı..İyi olan ''beyaz adam'' her vakit kazanmaktaydı..Yerlilerin hakettiği değeri kazanması çok sonraları gerçekleşecekti ancak. 19.yüzyıl Amerikası'nı kabataslak şemalarıyla okuyabileceğimiz eserlerdir klasik western tarzı: Boş hayaller kumkuması altın arayıcıları, Sanayi devriminin etkisiyle ülkeyi yeni yeni kateden trenyolları ve posta soygunları, yerlileri canından bezdiren bizon katliamları, sığır yetiştiricisi feodal aristokrasi bozmaları (bozma diyorum, aslında karma da diyebilirdim.ABD tarihinin miladı ve evrimsel gelişimi malumu alimiz.), işini bilen eyyamgüder şerifler.Liyakati ve düzeni temsil eden 'yıldız', Romanovların 'çift başlı kartalına' çalarcasına adeta baskının somut bir nişanesidir.

Bir anarko-sendikalist olan Andre Malraux'un iç savaştaki deneyimlerine dayanarak çektiği ''Umut'', Barcelona mahreçli Cumhuriyetçi sinemanın, Madrid mahreçli faşist mihver devletler sinemasına karşı kazandığı bir zafer olmanın ötesinde, çağının da tanığıdır.(bir festivalde altyazı neyim olmadan izlemiştim.Zerre İspanyolcam olmasa da hayli etkilenmiştim..İnanılmaz bir eser..) Fakat 39'daki iktidar, 40 yıl boyunca İspanya'yı cendereye hapsedecekti. Franco dönemi sineması, literatürlerde ''Haçlı Sineması'' olarak geçer arkadaşlar. Komşusunun 3 F sinde olduğu gibi burada da sinema, rejime hizmet etme niteliği taşımakta; milli / dini gelenekler ile 'şanlı' (!) tarihten beslenmekteydi. Bazı muhalif sinemacılar da yok değildi. Luis Bunuel'in -izleyemediğim- ''Ekmeksiz Toprak''ı, adeta karşı direnişin simgesiydi..Keza ''Gündüz Güzeli''; sizce de bu eser Claddio faşizminin 'püriten' yönüne bir başkaldırı değil midir?
Claddio sonrası ispanya bir yandan demokrasiye geçişin sancılarını yaşarken, öte yandan da AET'ye girmenin ülkenin omuzlarına bindirdiği sorumluluklar ile tebelleş idi. Ayrıca 80'lerin ünlü sosyalist 'Marquez' hükümeti de pek ilaç olmamıştı bu şirin yarımadaya..İşte tüm bu hercümercin yarattığı bireysel/toplumsal örselenmeyi de hesaba katarsanız eğer ''Carlos Saura'' sinemasını kanımca daha iyi tahlil edebiliriz. Saura, çok ama çok hoş bir bayan olan Geraldine Chaplin ile beraber, bir yandan sabık Franco döneminin patriyarkal toplumunu, dini ilkelliğini ve 'kaypak' burjuvazisini yererken; ''El Dorado'' adlı çok meşhur filmindeyse bahsettiğim örselenmeyi ve iki arada kalmışlığı yansıtmaktaydı. Yani ''çağına 1.elden tanıklık etmiştir'' bu rejisörümüz.
Ne dersiniz, Almodovar'ı da bu gelenek içerisine yerleştirebilir miyiz? Yani onun o harika renk cümbüşlü filmlerindeki ensest, eşcinsel, feminist temalar; o acı geçmişin faşizm-kilise eksenli baskıcı ve püriten geleneğine bir meydan okuma mı? Bunu hep düşünmüşümdür.Akla uzak gelmiyor.

V.Schlondörf, sanatını Alman toplumunun iki savaş arasındaki yoz durumundan, savaş sonrası reorganizasyona dek inşa etmiştir. ''Katherine Blum'un Çiğnenen Onuru'', ilk aklıma gelen filmi. Bir Heinrich Böll uyarlamasıydı aynı zamanda..'Teneke Trampet' filminde Dantziglere dek giden yönetmen, mezkur filmde ise savaş sonrası Almanyası'nın gelişen iktisadının ve büyümesinin yol açtığı manevi yıkımları konu almaktaydı..Çağının usta bir tanığıdır vesselam.
Yine Emir Kusturica da nispeten bu damardan besleniyor gibime geliyor..(Bkz. Underground)..Fakat boşnak yönetmenimizin dili ve anlatımı daha ziyade -bürleske de kayan- 'bireyci' bir çizgide..Yerelden besleniyor o da.Ama 'evrensel' bir sinema yapıyor kesinlikle..Bu tartışılmaz! Fars, melankoliden hiçbir zaman eksik olmayacaktı Kusturica sinemasında. (Time of Gypsies)
T.Angelopoulos -bizde Nuri Bilge karşılık gelir- son derece minimalist bir yaklaşımla mündemiç; Kavafis, Ritsos gibi ozanlardan neşet ettiği aşikar olan yereli, evrenselle ustaca harmanlayan, kâh Albaylar Cuntası'na tanıklık etmekten de geri kalmayan değerli bir yönetmen.
Akira Kurosawa daha ziyade eski destansal mitleri modern bir anlatımla ele alırken; 'Ozo' sineması ise Hiroşima sonrası toplumun yaşadığı tahribatın canlı bir tanığıydı..
Bertolucci 68 geleneğini yansıtıyor dese de kimi sinemaseverler (canlı tanığıyım), alakası yok:)) Yine şahsi fikrimdir tabi.
Benim çok sevdiğim ve edebiyat ile haşır neşir taifenin hayli tuttuğu Ukrayna'nın medarı iftiharı addedilen Sergey Bondarçuk, kamerasını geçmiş yüzyılların 'gravür' tadlı tarihi epiklerine doğrultacaktı..Rüstik sinema diye bir tabir yok ama bu da benden literatüre armağan olsun naçizane:)
Martin Scorsese'nin filmleri her ne kadar bireysel eksenli değerlendirilse de; 1929 sonrası yaşanan depresyonun yol açtığı kokuşmuş ve grotesk toplumu, göçmenlerin ve zencilerin itilmişliğini, yoz tüketim kültürünü solumamak mümkün mü! Bizatihi ''sokağın'' tanığıdır üstad.

Dışavurumcu Alman ekolü ila Yeni Gerçekçi İtalyan yapımları, hep bir dönemin yıkım içerisindeki toplumuna ayna tutar. Yeni Dalga ise kıyasla ''günlerin köpüğü''ydü dersem bana kızmazsının umarım. (bir topiğimde çok ayrıntılı işlediğimiz için hemen geçiyorum.)

Yeterli bu sembolik örnekler. Tekrar ''subjektif'' görüşlerim olduğunu yinelemekte fayda görüyorum..Değerli arkadaşlarım, katılmadığınız noktalar olursa şayet, ama kırmızı çizgiler şeklinde ama daha soft seyreden..Saygı sınırları içerisinde belirtebilirsiniz.Bu beni memnun edeceği gibi, yanlış bazı kanaatlerimin üzerinde de sağaltıcı etki yapacak olması hasebiyle önemli. Zira 'resmi' tarihten çok çektiğim için, hiçbir bilgiye, kavramsal analize körü körüne bağlanmama taraftarıyım.Bilgi de peşin bağlanmacılık inanın bana 'faşizmdir'..


Yukarıdaki tartışmayı ''saklı'' tutarak, başlığın geneliyle de mütenasip aşağıdaki maddeleri 'filmler yazarak' açalım. Bir iki cümleyle..Eğer iştirak ederseniz sevinirim;

- Great Depression: Yani ''Kara Perşembe'', yani 29 buhranı..Hassaten ABD ile sınırlandıracağız gibime geliyor bu maddeyi..Sendikalar, paravan suç şirketleri, resesyonun getirdiği bozulmalar, 'underground' suç şebekeleri vs...Bu dönemi dolaylı yahut dolaysız fon alan filmler var. Tabi hepsini bilmiyorum.

- Femme Fataleler: Great Depression demek ''Kara Film''e giden yol demek. Ee kara film de ''Femme Fatale'' demek ama değil mi:) İçinde femme fatale'lerimizin endam ettiği nice film var. Yazabilirsek ne iyi olur. (De Palma'nın kulakları çınlasın)

- Sokaklar: Burada muğlak bir ifade olmasın. Bizatihi sokak damarından beslenen filmleri yazalım. Bolca cadde, sokak, çeteler..Unutmayın, ABD sokaklarda doğdu.
Madem sokaklar, çeteler dedik; şu ''zenci'' sorununu, yahut sadece zencilerle de sınırlamayalım, ırk sorununu konu edinen çalışmalar da yazılabilir.

- Savaş Sendromu: Savaş sonrası sendrom yaşayan 'gazi'ler tematiği pek sık işlenmiştir 7.sanatımızda.

- Popüler Kültür, Tüketim Toplumu, Şiddet, Şov Dünyası ve Medya eleştirisi: Söze gerek var mı?


Son bir defa daha o değerli katkılarınızı esirgemezseniz bahtiyar kalacağım..Bu arada başlıktaki yazıya kafanız takılmış olabilir.Konuyla direkt bir ilgisi yok katiyen; belki de popülist ve kışkırtıcı bir saikle attım. Yahut kimbilir, bir protest 'Joan Baez' pop-folkuna eşlik eden nostaljik bir hissin tezahürüdür. Yani kaale almayınız:)
Saygılar ve iyi geceler olsun...